Micron Document
<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 vector-feature-night-mode-enabled skin-theme-clientpref-os vector-sticky-header-enabled" lang="fr" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Fang (peuple)</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Fang_(peuple)"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/mediawiki.page.gallery.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Fang_peuple rootpage-Fang_peuple skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Fang (peuple)</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="fr" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="fr" dir="ltr"><div class="infobox_v3 infobox infobox--frwiki noarchive" style="width:22em">
<div class="entete" style="background-color: #b08261; color: #fff;">
<div>M’fan</div>
</div>
<div class="images">
</div>
<div class="legend">Guerrier M’fan/FANG</div>
<p class="mw-empty-elt">
</p>
<table><caption style="background-color:#dec8ab;">Populations importantes par région</caption>
<tbody><tr>
<th scope="row" style="width:8em;"> <span class="datasortkey nowrap" data-sort-value="Guinee equatoriale"><span class="flagicon"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span> </span><a href="Guin%C3%A9e_%C3%A9quatoriale" title="Guinée équatoriale">Guinée équatoriale</a></span>
</th>
<td>
1&nbsp;400&nbsp;750, soit 78,1% de 1&nbsp;795&nbsp;834&nbsp;habitants<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
</tr>
<tr>
<th scope="row" style="width:8em;"> <span class="datasortkey nowrap" data-sort-value="Gabon"><span class="flagicon"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span> </span><a href="Gabon" title="Gabon">Gabon</a></span>
</th>
<td>
576&nbsp;949, soit 23,5% de 2&nbsp;455&nbsp;105&nbsp;habitants<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></td>
</tr>































<tr>
<th scope="row" style="width:8em;"> Population totale
</th>
<td>
1&nbsp;977&nbsp;699<small> (2022)</small></td>
</tr>
</tbody></table>
<table><caption style="background-color:#dec8ab;">Autres</caption>

<tbody><tr>
<th scope="row" style="width:5em;"> Langues
</th>
<td>
<a href="Ntumu_(langue)" title="Ntumu (langue)">Ntoumou</a>, <a href="Okak_(langue)" title="Okak (langue)">Okak</a>, <a href="Mva%C3%AF_(langue)" title="Mvaï (langue)">Mvaï</a>, <a href="Nzaman_(langue)" title="Nzaman (langue)">Nzaman</a>, Mekè</td>
</tr>

<tr>
<th scope="row" style="width:5em;"> Ethnies liées
</th>
<td>
<a href="Ntumu_(peuple)" title="Ntumu (peuple)">Ntoumou</a>, <a href="Okak_(peuple)" title="Okak (peuple)">Okak</a>, <a href="Mva%C3%AF_(peuple)" title="Mvaï (peuple)">Mvaï</a>, <a href="Nzaman_(peuple)" title="Nzaman (peuple)">Nzaman</a>, Mekè</td>
</tr>
</tbody></table>
<p class="mw-empty-elt">
</p>
</div>
<p>Les <b>N’fan</b> ou <b>Fang</b> forment un <a href="Ethnie" title="Ethnie">groupe ethnique</a> <a href="Bantous" title="Bantous">bantou</a> que l’on trouve aujourd’hui en <a href="Afrique_centrale" title="Afrique centrale">Afrique centrale</a>, essentiellement en <a href="Guin%C3%A9e_%C3%A9quatoriale" title="Guinée équatoriale">Guinée équatoriale</a>, et au <a href="Gabon" title="Gabon">Gabon</a> - <b>woleu-Ntem, Estuaire,...</b>(provinces du Gabon), mais aussi au <a href="Cameroun" title="Cameroun">Cameroun</a>, et à <a href="Sao_Tom%C3%A9-et-Principe" title="Sao Tomé-et-Principe">Sao Tomé-et-Principe</a>. Le groupe des langues m'fan/fang est composé de plusieurs <a href="Dialecte" title="Dialecte">dialectes</a> et <a href="Langues_cr%C3%A9oles" title="Langues créoles">créoles</a>, dont le <a href="Fang_(langue)" title="Fang (langue)">fang</a>. Les M'fan/Fang parlent tous des langues <a href="Bantous" title="Bantous">bantoues</a> apparentées, et, malgré quelques spécificités régionales, ils n'ont aucun mal à se comprendre entre eux<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>L’appellation «&nbsp;m’fan&nbsp;» n'est pas acceptée par les natifs qui affirment ne pas s'appeler ainsi<sup id="cite_ref-Laburthe-Tolra200948_4-0" class="reference"><a href="#cite_note-Laburthe-Tolra200948-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Par ailleurs, l'orthographe «&nbsp;fang&nbsp;» est contestée par les «&nbsp;M’fan&nbsp;», le mot approprié serait <i>m'fan</i> couramment utilisé dans l'expression <i>m'fan mote</i>.
</p><p>À tort ou à raison, le terme «&nbsp;pahouin&nbsp;» est parfois considéré comme péjoratif.
</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Démographie_et_répartition_géographique"><span id="D.C3.A9mographie_et_r.C3.A9partition_g.C3.A9ographique"></span>Démographie et répartition géographique</h2></div>
<p>Ils sont majoritaires en <a href="Guin%C3%A9e_%C3%A9quatoriale" title="Guinée équatoriale">Guinée équatoriale</a> où ils représentent 85% de la population, et au <a href="Gabon" title="Gabon">Gabon</a> représentant 40&nbsp;% de la population. Certains d'entre eux vivent également à <a href="S%C3%A3o_Tom%C3%A9-et-Pr%C3%ADncipe" class="mw-redirect" title="São Tomé-et-Príncipe">São Tomé-et-Príncipe</a>.
</p><p>Quoique les statistiques officielles sur la population soient un sujet tabou au Gabon, l'ethnie m'fan est numériquement la plus importante de la cinquantaine qui compose le pays<sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="#cite_note-6"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Son aire géographique s'étend de la partie nord du Gabon (province du <a href="Woleu-Ntem" title="Woleu-Ntem">Woleu-Ntem</a>) au centre (province du <a href="Moyen-Ogoou%C3%A9" title="Moyen-Ogooué">Moyen-Ogooué</a>), en passant par le nord-est (province de l'<a href="Ogoou%C3%A9-Ivindo" title="Ogooué-Ivindo">Ogooué-Ivindo</a>) et le Nord-ouest (province de l'<a href="Estuaire_(province)" title="Estuaire (province)">Estuaire</a>) et les régions du <a href="R%C3%A9gion_du_Centre_(Cameroun)" title="Région du Centre (Cameroun)">Centre</a> et <a href="R%C3%A9gion_du_Sud_(Cameroun)" title="Région du Sud (Cameroun)">Sud</a> du <a href="Cameroun" title="Cameroun">Cameroun</a>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Organisation_sociale">Organisation sociale</h2></div>
<p>Le peuple m’fan/fang est composé de tribus et de clans, ce sont différents niveaux de parenté désignés par le terme "ayong" qui est polysémique en langue m’fan (peuple, tribu et clan). Le terme <i>sous-groupes</i> est inapproprié car il ne revêt aucun lien de parenté. Le peuple m’fan est composé de plusieurs tribus&nbsp;: Okak, Mvai, Nzaman, Ntumu, Méké.
Les tribus du peuple m’fan regroupent plusieurs clans qui sont la parenté directe chez les m’fan, les familles dans une acception large avec une impossibilité de mariage entre deux personnes du même clan (Agonavèign, Ebah, Angonavele, Yendjü, Ebifil, Esabock, Nkodjeign, Efak, Essamengone (Yemoñ,Yenoo, Essatouk, Essamekoas), Essamekouk, Essakora, Essanang, Essabang,Essesen, Essimvè, Essinzik, Esokè, Esibikang (Esabezang, Yemetone, Esindua), Esissong ou Esatua, Esisis, Esabègne, Mebum, Essangui, Essimvous, Ngamou, Yendjü, Yemendzime, Yenkwakh, Esobam, Essakora, Nguè, Esametok, Bekwe, Essambira, Esakonan, Yembivè, Yendzok, <a href="Omvang_(peuple)" title="Omvang (peuple)">Omvang</a>, Yengol, Yemesom, Yiveng, Oyek, Odzip, Mebane, Yéfa'a, Nkodjè, Yégui, Effak, Essadone, Yemefak, Essasim, Ngoe, Essamvam, Yetyang, Essobam, Yekombo, Yemedjit, Yemveng , Ebaa, Essambwak, Essambe, Ebinen…) les lignées du clan sont nommées Mvok et regroupent les descendants directs d’une personne.
</p><p>Au Gabon, les m’fan sont présents dans plusieurs provinces&nbsp;: l’Estuaire, le Moyen-Ogooué, l’Ogooué-Ivindo et le Woleu-Ntem.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Ethnonyme">Ethnonyme</h2></div>
<p>Apparu en <a href="1819" title="1819">1819</a>, le premier mot utilisé<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="#cite_note-7"><span class="cite-bracket">[</span>7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> pour désigner un groupe établi à l'intérieur du pays est <i>Pamouay</i>, et aurait été transmis aux Européens par le <a href="My%C3%A8n%C3%A8_(peuple)" title="Myènè (peuple)">peuple Myènè</a><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="#cite_note-8"><span class="cite-bracket">[</span>8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Les <a href="Espagne" title="Espagne">Espagnols</a> le transforment en <i>Pamue</i> et les <a href="Allemands" title="Allemands">Allemands</a> en <i>Pangwe</i>. Les Français nasalisent le <a href="Phon%C3%A8me" title="Phonème">phonème</a> final et optent pour <i>Pahouin</i><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="#cite_note-9"><span class="cite-bracket">[</span>9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Le nom d'origine viendrait de <i>Mpangwe</i>, donné par les <a href="Mpongw%C3%A8" class="mw-redirect" title="Mpongwè">Mpongwè</a> – des habitants des rives de l’estuaire du fleuve – signifiant en langue vernaculaire «&nbsp;je ne sais pas&nbsp;».
</p><p>Pamouay est couramment utilisé jusqu'en <a href="1861" title="1861">1861</a><sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="#cite_note-10"><span class="cite-bracket">[</span>10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Histoire">Histoire</h2></div>

<p>De nombreuses versions sur l'origine du groupe fang ont été élaborées ces dernières années. Deux hypothèses peuvent être relevées.
</p>
<ul><li>L'hypothèse historique relève un mouvement migratoire qui se serait poursuivi jusqu'au début du <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. Dès 1840, les traitants (<i>qui pratiquaient la <a href="Commerce_des_esclaves" title="Commerce des esclaves">traite des esclaves</a></i>) <a href="Mpongwe_(peuple)" class="mw-redirect" title="Mpongwe (peuple)">Mpongwè</a> disséminés sur la côte gabonaise, signalent leur présence dans l'arrière-pays. Les Fang seraient parvenus dans le <a href="Moyen-Ogoou%C3%A9" title="Moyen-Ogooué">Moyen-Ogooué</a> au début du <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle, et leur arrivée dans l'estuaire du <a href="Komo_(fleuve)" title="Komo (fleuve)">Komo</a> se situerait vers 1850. Toutes ces populations étaient en marche vers la côte à une vitesse moyenne estimée à 10 km par an<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="#cite_note-11"><span class="cite-bracket">[</span>11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Plusieurs sources nous indiquent une origine migratoire qui débuterait sur les rives du <a href="Lac_Victoria" title="Lac Victoria">lac Victoria</a> alors nommé lac Tanganyika<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="#cite_note-12"><span class="cite-bracket">[</span>12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Les dates sont incertaines mais le récit du Mvet , épopée m’fan, relate ces origines de nomadisme avec multiples variantes<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="#cite_note-13"><span class="cite-bracket">[</span>13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.</li></ul>
<p>D'autres groupes auraient été poussés par ce courant, comme les <a href="Ngoumba_(peuple)" title="Ngoumba (peuple)">Ngoumba</a>. Enfin, une longue trajectoire en boucle, en allant vers l'Ogooué, et ensuite, en remontant vers le Nord-ouest et la côte atlantique au Nord Gabon et au Rio Muni&nbsp;: les <a href="Nzaman_(peuple)" title="Nzaman (peuple)">Nzaman</a>, les <a href="Ntumu_(peuple)" title="Ntumu (peuple)">Ntumu</a>, le petit groupe des <a href="Mva%C3%AF_(peuple)" title="Mvaï (peuple)">Mvaï</a> et les <a href="Okak_(peuple)" title="Okak (peuple)">Okak</a>.
</p>
<ul><li>L'hypothèse tirée de la mythologie traditionnelle fang parle, quant à elle, d'une zone vers l'Est, dans une région élevée, où se trouvaient des lacs entourés d'une faune tout à fait différente de celle du Gabon. Cette hypothèse fait référence à un mythe appelé <i>La marche des enfants d'Afiri-Kara</i>, qui relate la marche périlleuse d'un peuple dans son avancée migratoire. Fuyant les guerres et les conflits avec les autres peuples, ce groupe va s'enfoncer progressivement dans la forêt en direction donc, si on l'assimile au groupe Fang producteur du mythe, de l'<a href="Afrique_%C3%A9quatoriale" title="Afrique équatoriale">Afrique équatoriale</a>.</li></ul>
<p>En <a href="1875" title="1875">1875</a>, ces peuples, qui vivaient plus de la cueillette que de l'agriculture et qui ne pratiquaient pas l'<a href="Esclavage" title="Esclavage">esclavage</a>, sont arrivés dans les régions côtières du <a href="Gabon" title="Gabon">Gabon</a>, cela entraîna une augmentation du commerce mais provoqua des frictions avec les populations locales et des actes de violences entraînent des interventions punitives de la petite garnison de l'<a href="Arm%C3%A9e_fran%C3%A7aise" class="mw-redirect" title="Armée française">armée française</a> stationné à <a href="Libreville" title="Libreville">Libreville</a> à partir de 1876<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="#cite_note-14"><span class="cite-bracket">[</span>14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Cité par <a href="Georges_Balandier" title="Georges Balandier">Georges Balandier</a>, l'explorateur <a href="Alfred_Fourneau" title="Alfred Fourneau">Alfred Fourneau</a> estime alors leurs populations à environ deux ou trois millions d'individus<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="#cite_note-15"><span class="cite-bracket">[</span>15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>

<p>Des textes anciens décrivent parfois les Pahouins comme <a href="Anthropophage" class="mw-redirect" title="Anthropophage">anthropophages</a>. L'explorateur <a href="Paul_Belloni_Du_Chaillu" title="Paul Belloni Du Chaillu">Paul Belloni Du Chaillu</a> qui resta dans ces contrées pendant trois ans, à partir de 1855, apporte des témoignages en ce sens<sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="#cite_note-17"><span class="cite-bracket">[</span>17<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="#cite_note-18"><span class="cite-bracket">[</span>18<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="#cite_note-19"><span class="cite-bracket">[</span>19<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. En <a href="1875" title="1875">1875</a>, le marquis <a href="Victor_de_Compi%C3%A8gne" title="Victor de Compiègne">Victor de Compiègne</a>, après avoir intitulé l'un de ses chapitres «&nbsp;Les Pahouins cannibales&nbsp;» et donné force détails, constate néanmoins que ceux qu'il a rencontrés semblent avoir «&nbsp;à peu près renoncé à cette coutume barbare&nbsp;»<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="#cite_note-20"><span class="cite-bracket">[</span>20<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Les Pahouins du Gabon se livraient à des <a href="Libation" title="Libation">libations</a> rituelles avec des <a href="Coupe_de_cr%C3%A2ne" class="mw-redirect" title="Coupe de crâne">coupes crâniennes</a><sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="#cite_note-21"><span class="cite-bracket">[</span>21<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Habitat_et_société"><span id="Habitat_et_soci.C3.A9t.C3.A9"></span>Habitat et société</h3></div>
<p>Au début du <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle, certains villages, au cœur de la forêt dense (la vue est limitée à quelques mètres, en 1908), pouvaient regrouper plusieurs centaines d'habitants. Les constructions avaient une durée de vie limitée, et les ressources sujettes à s'épuiser, les populations se déplaçaient tous les trois ou quatre ans. Les villages étaient soigneusement protégés. Les bâtiments étant groupés en village-rue<sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="#cite_note-22"><span class="cite-bracket">[</span>22<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, au-delà s'étendaient les plantations et les bananiers puis tout un réseau de pièges et d'alarmes (clochettes)<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="#cite_note-23"><span class="cite-bracket">[</span>23<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Des salles de réunion des hommes étaient occupées, de jour comme de nuit par des guerriers en armes. Un peu plus grandes que les autres, elles disposaient de larges ouvertures, ce qui permettait une surveillance à 360° des alentours et étaient très fréquentées. La cour du village offrait la sécurité et concentrait de nombreuses activités.
</p><p>Une habitation était faite d'une structure en bois, fixée au sol, et de parement d'écorces. Le pisé, qui tend à fixer l'habitant, sera imposé par l'administration coloniale. Toiture à deux pans et auvent étaient recouverts de longues feuilles d'<a href="Amomum" title="Amomum">amome</a> ou de palmes de <a href="Raphia" title="Raphia">raphia</a>. Ces habitations étaient petites, sombres et enfumées, elles possédaient des cuisines aménagées à l'arrière des cases-chambres. Elles étaient parfois décorées de scènes peintes ayant une force magique. Les habitations collectives portaient un décor, tout aussi symbolique, en rapport avec les croyances et les mythes. Les parois étaient ornées de motifs géométriques peints. Les figurations symboliques, sculptées, étaient surtout rassemblées sur le pilier central et sur les bancs&nbsp;: images des ancêtres et animaux mythiques, comme le <a href="Varanus" title="Varanus">varan</a> et la tortue.
</p>

<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Mvet">Mvet</h3></div>

<p>«&nbsp;Le mot «&nbsp;Mvet&nbsp;» désigne à la fois l'instrument utilisé, le joueur et les épopées racontées desquelles se dégage toute une littérature.&nbsp;»<sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="#cite_note-24"><span class="cite-bracket">[</span>24<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Le <i><a href="Mvet" class="mw-redirect" title="Mvet">Mvet</a></i> (avec majuscule, ensemble de récits guerriers formant la culture Ekang, qui se joue accompagné d'un instrument de musique à cordes du même nom) fut révélé à un homme durant la migration, du nom d'Oyone Ada Ngone<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="#cite_note-25"><span class="cite-bracket">[</span>25<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Mais le Mvet tel qu'il est pratiqué de nos jours a été révélé à Ebang Ely Mintem. En effet, d'après le grand maître du Mvet Eyi Mone Ndong, il y avait deux grandes écoles, l'école du Ngwéza inventée par Ebang Ely Mintem (clan Oyeck) et l'école de Meye Me Nguini de Effandène Mve (clan essandone). L'école de Ebang Ely Mintem et de Menguire M'Edang (Essokè), dont le style majeur est Angonemane Ekome (cousine de Ebang et Grande Maîtresse du Mvet), s'est imposée. Cette migration est souvent qualifiée de <i>Mbil ayong</i> en langue fang («&nbsp;la course&nbsp;», «&nbsp;la fuite&nbsp;» de la tribu).
</p><p>Le Mvet est avant tout une cosmogonie, puisqu'il explique la formation de l'univers à partir d'une explosion initiale&nbsp;; il est ensuite un récit merveilleux d'aventures épiques de personnages imaginaires mais constants&nbsp;: les mortels aux prises avec les immortels pour tenter de leur ravir le secret de l'immortalité, sinon de rivaliser en bravoure, force, courage et intelligence, sagesse et prospérité. Par son contenu, le Mvet est donc une mythologie qui explique le cosmos et règle aussi les rapports entre vivants, entre vivants et morts et entre l'homme et Dieu. Les Fang sont monothéistes&nbsp;: le créateur suprême est <i>EYO</i> ou «&nbsp;Le Nommant&nbsp;», c'est-à-dire «&nbsp;Celui qui, en parlant, crée&nbsp;»
</p><p><i>Ondzabogha</i> signifie <i>A bôk adzap</i>, «&nbsp;creuser l'adzap&nbsp;», <i>adzap</i> étant le nom d'un arbre particulièrement immense&nbsp;; ce mot résumerait la détermination du peuple fang à franchir les obstacles dressés sur sa route pour trouver sa «&nbsp;terre promise&nbsp;», l'Afrique centrale.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Armes">Armes</h3></div>

<p>Les m’fan du grand groupe Ekang se sont aussi dotés d'armes de jet forgées de formes singulières (quoique très proches de celles des <a href="Kota_(peuple)" title="Kota (peuple)">Kota</a>, par exemple) dont une importante collection existe au <a href="Mus%C3%A9e_d'histoire_naturelle_de_Lille" class="mw-redirect" title="Musée d'histoire naturelle de Lille">musée d'histoire naturelle de Lille</a> (non présentée au public), issue de l'ancien musée ethnographique Alphonse-Moillet (aujourd’hui fermé, mais dont les collections font l'objet d'un inventaire et de restaurations depuis les années 1990<sup id="cite_ref-27" class="reference"><a href="#cite_note-27"><span class="cite-bracket">[</span>27<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>).
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Arts">Arts</h3></div>
<p>Reliques d'ancêtres que chaque famille détenait dans un coffret.
</p>

<p>Dans le domaine de l'<a href="Art_africain_traditionnel" title="Art africain traditionnel">art africain traditionnel</a>, les Fang ont réalisé, entre autres, des statuettes de <a href="Byeri" title="Byeri">byeri</a>, reliquaires<sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="#cite_note-28"><span class="cite-bracket">[</span>28<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> et des <a href="Masque_Fang" class="mw-redirect" title="Masque Fang">masques</a>, recherchés par les musées et les collectionneurs<sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="#cite_note-29"><span class="cite-bracket">[</span>29<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Mais, indépendamment de la colonisation, au sein des cultures de la région, la renommée de certains sculpteurs, plus habiles et plus recherchés que d'autres, a conduit à la dissémination, de proche en proche, de certaines particularités de la sculpture Fang<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="#cite_note-30"><span class="cite-bracket">[</span>30<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Afin de distinguer les principaux styles, l'étude conduite par <a href="Louis_Perrois" title="Louis Perrois">Louis Perrois</a><sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="#cite_note-31"><span class="cite-bracket">[</span>31<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> propose deux ensembles «&nbsp;centraux&nbsp;» et des formes «&nbsp;périphériques&nbsp;», ainsi que de nombreuses formes «&nbsp;de transition&nbsp;» que l'on peut constater dans les statues d'ancêtres, gardiens de reliquaires. Au «&nbsp;centre&nbsp;», un groupe «&nbsp;Fang du Nord&nbsp;» (Ntumu et groupes apparentés), volumes étirés et forte stylisation&nbsp;; groupe «&nbsp;Fang du Sud&nbsp;» (Nzaman, Mvaï et Okak), plutôt trapus et tendance au réalisme idéalisé. En «&nbsp;périphérie&nbsp;»&nbsp;: Nord des <a href="Mabi" title="Mabi">Mabea (Mabi)</a><sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="#cite_note-32"><span class="cite-bracket">[</span>32<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, à patine claire, et Nord des Ngumba (Ngoumba), tronc étiré et incrustations métalliques.
</p>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Statue d'ancêtre, gardien de reliquaire. Fang «&nbsp;du Nord&nbsp;», Ntumu. République gabonaise, 19e s. Bois (<i><a href="Alstonia" title="Alstonia">alstonia</a></i>), H. 57&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-MQB_33-0" class="reference"><a href="#cite_note-MQB-33"><span class="cite-bracket">[</span>33<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="#cite_note-34"><span class="cite-bracket">[</span>34<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Statue d'ancêtre, gardien de reliquaire. Fang «&nbsp;du Sud&nbsp;», Mvaï. Attribuée aux «&nbsp;maîtres du Ntem&nbsp;». Vallée du Ntem, République gabonaise. C14: v. 1750-1860. Bois, fer, H. 58,4&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="#cite_note-35"><span class="cite-bracket">[</span>35<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Statue d'ancêtre, gardien de reliquaire. Fang «&nbsp;du Sud&nbsp;», Mvaï. République gabonaise. 19e s. Bois, patine suintante. H. 37&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-MQB_33-1" class="reference"><a href="#cite_note-MQB-33"><span class="cite-bracket">[</span>33<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-36" class="reference"><a href="#cite_note-36"><span class="cite-bracket">[</span>36<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Statue d'ancêtre féminine <i>eyema byeri</i>, gardien de reliquaire. Fang «&nbsp;du Sud&nbsp;», Okak. République gabonaise ou Guinée équatoriale, 19<sup>e</sup>-début 20<sup>e</sup>. Bois, métal, H. 64&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="#cite_note-37"><span class="cite-bracket">[</span>37<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Figure d'ancêtre masculin, gardien de reliquaire. <a href="Ngoumba_(peuple)" title="Ngoumba (peuple)">Peuple Ngumba</a>. Il porte une corne de substances magiques. Bois, métaux<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="#cite_note-38"><span class="cite-bracket">[</span>38<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
</ul>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Figure de <a href="Reliquaire" title="Reliquaire">reliquaire</a> <i>eyema byeri</i>. République gabonaise. Fang <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. Bois, anneaux de cuivre, sangles de fer, tissu, os&nbsp;; H. 19,5&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="#cite_note-39"><span class="cite-bracket">[</span>39<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Masque m’fan attribué à la société du <i>ngil</i>. Bois peint au kaolin, 69&nbsp;×&nbsp;28&nbsp;×&nbsp;25&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr>. République gabonaise, Fin 19<sup>e</sup>-début 20<sup>e</sup><sup id="cite_ref-MQB_33-2" class="reference"><a href="#cite_note-MQB-33"><span class="cite-bracket">[</span>33<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Masque attribué à la société du <i>Ngil</i> . M’fan ou <a href="Makina_(peuple)" title="Makina (peuple)">Makina</a> (Oseba). <a href="Mbini_(cours_d'eau)" title="Mbini (cours d'eau)">Fleuve Mbini</a> (<a href="Rio_Muni" class="mw-redirect" title="Rio Muni">Rio Muni</a>), <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. Bois, kaolin, 75&nbsp;×&nbsp;29&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="#cite_note-40"><span class="cite-bracket">[</span>40<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> </div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Masque heaume <i>ngontang</i>. M’fan. République gabonaise, 19e s. Bois, pigments dont kaolin, laiton, fragment de miroir. H. 31&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr><sup id="cite_ref-MuQB_41-0" class="reference"><a href="#cite_note-MuQB-41"><span class="cite-bracket">[</span>41<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 235px">
<div class="thumb" style="width: 230px; height: 163px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Figure de reliquaire, <i>eyema byeri</i>. Fang. République gabonaise. Bois, pigment et métal. H. 70&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr>, détail<sup id="cite_ref-42" class="reference"><a href="#cite_note-42"><span class="cite-bracket">[</span>42<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div>
</li>
</ul>

<p>Les têtes d'ancêtres, gardiens de reliquaires des Fang, sont souvent caractérisées par une patine suintante<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="#cite_note-44"><span class="cite-bracket">[</span>44<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, quand elle n'a pas été soigneusement retirée par les Occidentaux, collectionneurs ou marchands<sup id="cite_ref-45" class="reference"><a href="#cite_note-45"><span class="cite-bracket">[</span>45<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Ces têtes seules auraient été utilisées par les Fang, dans le même ensemble que les statuettes et le reliquaire. Ces sculptures à la patine noire et surmontées de plumes d'<a href="Balbuzard_p%C3%AAcheur" title="Balbuzard pêcheur">aigle pêcheur</a> ou de <a href="Musophagidae" title="Musophagidae">touraco</a>, au sommet d'un long cou ont une taille souvent imposante (H. 30-70 cm). Elles semblaient surgir du reliquaire cylindrique, leurs yeux de <a href="Laiton" title="Laiton">laiton</a> (plus rarement de verre ou de mica) brillants dans l'ombre de la case, et effrayant ceux auxquels était interdit l'accès aux reliques des ancêtres<sup id="cite_ref-46" class="reference"><a href="#cite_note-46"><span class="cite-bracket">[</span>46<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Leur qualité sculpturale tient au traitement singulier du volume de la tête, avec un front ample, en quart de sphère, de grands yeux aujourd'hui ternis, et la patine noire qui semble «&nbsp;pleurer&nbsp;» sur le visage aux lèvres projetées en avant, en une moue triste. La masse des cheveux est parfois traitée avec recherche, selon les supposés «&nbsp;ateliers&nbsp;» ou en fonction de modes régionales, en une coiffe à trois ensembles nattés, de nattes «&nbsp;à crans&nbsp;» ou à degrés, ou bien à «&nbsp;chignon transverse&nbsp;» voire, plus simplement, à tresses raides, profondément dégagées à l'arrière du crâne. Leur usure, au centre du visage, correspond à de délicats prélèvements commandés pour la réalisation d'objets de protection spirituelle.
</p><p>Les masques (<i>nkukh</i> ou <i>asu-ngi</i>) du <i>ngil</i> étaient l'emblème de la confrérie qui avait vocation de faire régner la justice, et ce jusqu'aux années 1920<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="#cite_note-47"><span class="cite-bracket">[</span>47<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Cette milice surgissait de la forêt, toujours la nuit, dans un accoutrement qui masquait chaque porteur de masque, afin d'effrayer les villageois, et de tenter ainsi d'avoir une fonction de justicier contre des supposés sorciers lorsque ceux-ci semblaient pratiquer la magie noire dans le village. La confrérie intervenait sur demande ou à la suite d'évènements jugés anormaux, comme la mort de nouveau-nés ou des épidémies. Le masque, oblong, peut atteindre jusqu'à 70&nbsp;<abbr class="abbr" title="centimètre">cm</abbr> de long. Sa couleur blanche symbolise son rapport aux esprits. Le visage au front immense avec un nez très long, des petits yeux fendus et une bouche plus petite encore joue sur des disproportions systématiques mais cohérentes qui donnent au masque son caractère monstrueux, effrayant lorsqu'il surgit dans la nuit.
</p><p>Les masques heaumes ont, semble-t-il, pris le relais des masques du <i>ngil</i> que l'on accusait de mettre en coupe réglée les villageois au début du <abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle. À deux faces, en Janus, ou à visages multiples (généralement quatre) ces masques <i>nlo-ñgon-tang</i> émanaient du monde des esprits pour découvrir les sorciers porteurs de malheurs. Leur succès a incité les peuples voisins, jusqu'aux Kwele du Nord Congo, à emprunter cette coutume jugée efficace.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Notes_et_références"><span id="Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences"></span>Notes et références</h2></div>
<div class="references-small decimal" style="column-width:30em;"><ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a> </span><span class="reference-text">Source <a rel="nofollow" class="external free" href="https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea/#people-and-society">https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea/#people-and-society</a></span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a> </span><span class="reference-text">Source <a rel="nofollow" class="external free" href="https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gabon/#people-and-society">https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gabon/#people-and-society</a></span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a> </span><span class="reference-text">Louis Perrois in <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;64</span>
</li>
<li id="cite_note-Laburthe-Tolra200948-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Laburthe-Tolra200948_4-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Laburthe-Tolra2009">Laburthe-Tolra 2009</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;48. </span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Hofnung"><span class="ouvrage" id="Thomas_Hofnung">Thomas Hofnung, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.liberation.fr/monde/0101572359-imbroglio-politique-autour-de-feu-bongo"><cite style="font-style:normal;">Imbroglio politique autour de feu Bongo</cite></a>&nbsp;», Libération <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2015-12-04" data-sort-value="2015-12-04">4 décembre 2015</time>)</small></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-6">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="2009">«&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/gabon.htm"><cite style="font-style:normal;">Le Gabon</cite></a>&nbsp;», Université Laval, <time class="nowrap" datetime="2009-06-08" data-sort-value="2009-06-08">8 juin 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2015-12-04" data-sort-value="2015-12-04">4 décembre 2015</time>)</small></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-7"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-7">↑</a> </span><span class="reference-text"><i>Histoire des Fang</i>, thèse de Xavier Cadet <a rel="nofollow" class="external autonumber" href="http://documents.univ-lille3.fr/files/pub/www/recherche/theses/CADET_XAVIER/html/these_body.html">[1]</a></span>
</li>
<li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-8">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers13-11/14344.pdf">Mémoires de l'Institut d'Études Centrafricaines <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;19, abbé André Raponda Walker, <i>Notes d'histoire du Gabon, avec une introduction, des cartes et des notes de Marcel Soret</i>, 1960</a></span>
</li>
<li id="cite_note-9"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-9">↑</a> </span><span class="reference-text">«&nbsp;Ce nom de Pahouins a été adopté par les Français, mais je ne lui vois pas de raison d’être. Comme je l’ai dit, Fan est le nom que ces peuples se donnent à eux-mêmes, les indigènes les appellent Mpangwen, et c’est le terme sous lequel les désignent habituellement les Anglais et les Allemands&nbsp;», Marquis de Compiègne, <i>L'Afrique équatoriale</i>, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;154</span>
</li>
<li id="cite_note-10"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-10">↑</a> </span><span class="reference-text">F. Touchard, «&nbsp;Notice sur le Gabon&nbsp;», <i>Revue maritime et coloniale</i>, octobre 1861, p. 1-17&nbsp;; p. 14</span>
</li>
<li id="cite_note-11"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-11">↑</a> </span><span class="reference-text">Cette hypothèse ouvre une «&nbsp;perspective quasi idéologique de la tradition&nbsp;»&nbsp;: l'origine hypothétique des Fang dans la <a href="Haute-%C3%89gypte" title="Haute-Égypte">Haute-Égypte</a>, «&nbsp;qui feraient des Fang de lointains parents des Égyptiens anciens&nbsp;»&nbsp;: <a href="Louis_Perrois" title="Louis Perrois">Louis Perrois</a> dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;66 (<i>Plusieurs courants de migration depuis le <abbr class="abbr" title="17ᵉ siècle"><span class="romain">XVII</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle, entre le Sud-Cameroun, le Nord-Gabon et les confins de l'Ogooué</i>.</span>
</li>
<li id="cite_note-12"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-12">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Ndombet2008"><span class="ouvrage" id="Wilson-André_Ndombet2008">Wilson-André Ndombet, <cite class="italique">“Histoire des origines des m’fan (Gabon) du <abbr class="abbr" title="14ᵉ siècle"><span class="romain">XIV</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle à nos jours”, in <i>Entre la parole et l'écrit. Contributions à l'Histoire de l'Afrique en hommage à <a href="Claude-H%C3%A9l%C3%A8ne_Perrot" title="Claude-Hélène Perrot">Claude-Hélène Perrot</a></i></cite>, Paris, Karthala, <time>2008</time>, 259&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-84586-994-3</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=OJmQiQnjWgkC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">123-135</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=%E2%80%9CHistoire+des+origines+des+m%E2%80%99fan+%28Gabon%29+du+XIVe%26nbsp%3Bsi%C3%A8cle+%C3%A0+nos+jours%E2%80%9D%2C+in+%27%27Entre+la+parole+et+l%27%C3%A9crit.+Contributions+%C3%A0+l%27Histoire+de+l%27Afrique+en+hommage+%C3%A0+Claude-H%C3%A9l%C3%A8ne+Perrot%27%27&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Karthala&amp;rft.aulast=Ndombet&amp;rft.aufirst=Wilson-Andr%C3%A9&amp;rft.date=2008&amp;rft.pages=123-135&amp;rft.tpages=259&amp;rft.isbn=978-2-84586-994-3&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-13"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-13">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Doremus2015"><span class="ouvrage" id="Laurence_Doremus2015">Laurence Doremus, <cite class="italique">L'objet porteur de sens. Les représentations symboliques de la culture matérielle</cite>, Université de Paris Sorbonne Cité, <time>2015</time>, 150&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.sudoc.fr/190604565">présentation en ligne</a>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;85,113,115-116<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27objet+porteur+de+sens.+Les+repr%C3%A9sentations+symboliques+de+la+culture+mat%C3%A9rielle&amp;rft.place=Universit%C3%A9+de+Paris+Sorbonne+Cit%C3%A9&amp;rft.aulast=Doremus&amp;rft.aufirst=Laurence&amp;rft.date=2015&amp;rft.pages=85%2C113%2C115-116&amp;rft.tpages=150&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-14"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-14">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Brunschwig1962"><span class="ouvrage" id="Henri_Brunschwig1962"><a href="Henri_Brunschwig" title="Henri Brunschwig">Henri <span class="nom_auteur">Brunschwig</span></a>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Expéditions punitives au Gabon (1875-1877)</cite>&nbsp;», <i><a href="Cahiers_d'%C3%A9tudes_africaines" title="Cahiers d'études africaines">Cahiers d'études africaines</a></i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;2, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;7,‎ <time>1962</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">347-361</span> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cea_0008-0055_1962_num_2_7_2983?luceneQuery=%2B%28authorId%3Apersee_30515+authorId%3A%22auteur+ahess_12392%22+authorId%3A%22auteur+polit_966%22+authorId%3A%22auteur+cea_157%22%29&amp;words=persee_30515&amp;words=auteur%20ahess_12392&amp;words=auteur%20polit_966&amp;words=auteur%20cea_157">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Exp%C3%A9ditions+punitives+au+Gabon+%281875-1877%29&amp;rft.jtitle=Cahiers+d%27%C3%A9tudes+africaines&amp;rft.issue=7&amp;rft.aulast=Brunschwig&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1962&amp;rft.volume=2&amp;rft.pages=347-361&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></span>
</li>
<li id="cite_note-15"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-15">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.cairn.info/sociologie-actuelle-de-l-afrique-noire--9782130377382-page-73.htm">Sociologie actuelle de l'Afrique noire (1982), Chapitre premier - La «&nbsp;société Fang&nbsp;», Georges Balandier</a></span>
</li>
<li id="cite_note-16"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-16">↑</a> </span><span class="reference-text">Commentaire de l'image dans l'article&nbsp;: «&nbsp;Il est à remarquer qu'au lieu de construire des cases rondes et pointues, en forme de meules, comme les autres noirs africains, les Pahouins ont adopté une toiture plate et débordante, formant véranda, qui rappelle celle des maisons européennes aux colonies&nbsp;», dans «&nbsp;Comment nous avons délimité la frontière entre la France et l'Allemagne dans l'Afrique équatoriale&nbsp;», <i>Le Miroir</i>, 3 mai 1914</span>
</li>
<li id="cite_note-17"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-17">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.fage.fr/lhfage_sur-les-traces-de-paul-du-chaillu.html">Sur les traces de Paul du Chaillu</a></span>
</li>
<li id="cite_note-18"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-18">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.faunesauvage.fr/fsacteurassoc/du-chaillu-paul-belloni">DU CHAILLU Paul Belloni</a></span>
</li>
<li id="cite_note-19"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-19">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00801592/document"><i>Les tribulations de l’esprit blanc (et de ses marchandises). Voyages et aventures de Paul du Chaillu en Afrique équatoriale</i>, Julien Bonhomme</a></span>
</li>
<li id="cite_note-20"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-20">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103544f.item">«&nbsp;Les Pahouins cannibales&nbsp;»</a></span>
</li>
<li id="cite_note-21"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-21">↑</a> </span><span class="reference-text"><i>Bulletins et mémoires</i>, 1947, p. 127.</span>
</li>
<li id="cite_note-22"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-22">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#du_Chaillu,_1863">du Chaillu, 1863</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;151</span>
</li>
<li id="cite_note-23"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-23">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Perrois,_2006">Perrois, 2006</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;50-52</span>
</li>
<li id="cite_note-24"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-24">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Ndong_Ndoutoumé,_1970">Ndong Ndoutoumé, 1970</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;11</span>
</li>
<li id="cite_note-25"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-25">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Ndong_Ndoutoumé,_1970">Ndong Ndoutoumé, 1970</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;16</span>
</li>
<li id="cite_note-26"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-26">↑</a> </span><span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://collections.quaibranly.fr/#97ed47e4-a93b-4d9b-8f2e-c8a2ae0ad1eb">Collection </a> du <a href="Mus%C3%A9e_du_Quai_Branly_-_Jacques-Chirac" title="Musée du Quai Branly - Jacques-Chirac">musée du Quai Branly - Jacques-Chirac</a></span>
</li>
<li id="cite_note-27"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-27">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Cadet1997"><span class="ouvrage" id="X._Cadet1997">X. Cadet, <cite class="italique">Inventaire des armes fang du musée d'histoire naturelle de Lille</cite> (mémoire de DEA Histoire-Sociétés-Cultures), université de Lille III, <time>1997</time><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Inventaire+des+armes+fang+du+mus%C3%A9e+d%27histoire+naturelle+de+Lille&amp;rft.pub=universit%C3%A9+de+Lille+III&amp;rft.aulast=Cadet&amp;rft.aufirst=X.&amp;rft.date=1997&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-28"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-28">↑</a> </span><span class="reference-text">Le terme «&nbsp;<a href="Byeri" title="Byeri">byeri</a>&nbsp;» désigne à la fois les restes sacrés d'un ancêtre dans un conteneur particulier, la statuette qui les protège, et le rituel associé ainsi qu'une plante. La pratique propre aux Fang est associée au terme propre à la culture occidentale, le «&nbsp;<a href="Reliquaire" title="Reliquaire">reliquaire</a>&nbsp;», et par extension appliqué à d'autres cultures, comme le bouddhisme, dans <span class="ouvrage" id="Lagamma2007"><span class="ouvrage" id="Alisa_Lagamma2007"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Alisa Lagamma (éditeur scientifique) <i><abbr class="abbr" title="et alii (et d’autres)">et al.</abbr></i>, <cite class="italique" lang="en">Eternal ancestors&nbsp;: the art of the Central African reliquary</cite>, Metropolitan Museum of Art, Yale University Press, <time>2007</time>, 355&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-1-58839-228-2</span> et <span class="nowrap">978-0-300-12409-5</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Eternal+ancestors+%3A+the+art+of+the+Central+African+reliquary&amp;rft.pub=Metropolitan+Museum+of+Art%2C+Yale+University+Press&amp;rft.aulast=Lagamma&amp;rft.aufirst=Alisa&amp;rft.date=2007&amp;rft.tpages=355&amp;rft.isbn=978-1-58839-228-2&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-29"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-29">↑</a> </span><span class="reference-text">Un <a href="Masque_Ngil" title="Masque Ngil">masque Ngil</a> <a href="Betsi" title="Betsi">betsi</a> de la haute Mondah (aux environs de la ville de <a href="Ntoum" title="Ntoum">Ntoum</a>) en bois et kaolin s'est vendu 5&nbsp;904&nbsp;176&nbsp;<abbr class="abbr" title="euro">€</abbr> en 2006&nbsp;; source&nbsp;: <i>Gazette Drouot</i>, juin 2006.</span>
</li>
<li id="cite_note-30"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-30">↑</a> </span><span class="reference-text">Louis Perrois dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;75</span>
</li>
<li id="cite_note-31"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-31">↑</a> </span><span class="reference-text">Louis Perrois dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, en particulier&nbsp;: p. 39 et 42</span>
</li>
<li id="cite_note-32"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-32">↑</a> </span><span class="reference-text">Statue d'ancêtre féminine <a rel="nofollow" class="external text" href="http://collections.quaibranly.fr/#f243c949-7ad1-41eb-9773-551ec37268cd"><i>eyema byeri</i>, Fang, Mabea</a> au musée du Quai Branly.</span>
</li>
<li id="cite_note-MQB-33"><span class="reference-text"><a href="Mus%C3%A9e_du_Quai_Branly_-_Jacques-Chirac#Pavillon_des_Sessions" title="Musée du Quai Branly - Jacques-Chirac">Pavillon des Sessions</a></span>
</li>
<li id="cite_note-34"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-34">↑</a> </span><span class="reference-text">N° 24 <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53</span>
</li>
<li id="cite_note-35"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-35">↑</a> </span><span class="reference-text">Statue d'ancêtre, Mvaï&nbsp;: <a href="Brooklyn_Museum" title="Brooklyn Museum">Brooklyn Museum</a>. N° 49 dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55</span>
</li>
<li id="cite_note-36"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-36">↑</a> </span><span class="reference-text">N° 47 dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55</span>
</li>
<li id="cite_note-37"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-37">↑</a> </span><span class="reference-text">Statue d'ancêtre féminine, Okak&nbsp;: <a href="The_Metropolitan_Museum_of_Art" class="mw-redirect" title="The Metropolitan Museum of Art">MET</a></span>
</li>
<li id="cite_note-38"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-38">↑</a> </span><span class="reference-text">Figure d'ancêtre Ngumba&nbsp;: <a href="Mus%C3%A9e_national_du_Br%C3%A9sil" class="mw-redirect" title="Musée national du Brésil">musée national du Brésil</a></span>
</li>
<li id="cite_note-39"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-39">↑</a> </span><span class="reference-text">Figure de reliquaire Betsi&nbsp;: <a href="Museum_Rietberg" title="Museum Rietberg">Museum Rietberg</a></span>
</li>
<li id="cite_note-40"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-40">↑</a> </span><span class="reference-text">Masque du <i>ngil</i> Fang ou Makina&nbsp;: <a href="Mus%C3%A9e_ethnologique_de_Berlin" title="Musée ethnologique de Berlin">Musée ethnologique de Berlin</a></span>
</li>
<li id="cite_note-MuQB-41"><span class="reference-text">Musée du Quai Branly</span>
</li>
<li id="cite_note-42"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-42">↑</a> </span><span class="reference-text">Figure de reliquaire Fang&nbsp;: <a href="Mus%C3%A9e_Dapper" title="Musée Dapper">Musée Dapper</a>. L'effigie féminine d'ancêtre, appelée localement <i>eyema byeri</i>, correspond à l'«&nbsp;image (<i>eyema</i>) de l'ancêtre familial&nbsp;»&nbsp;: Louis Perrois, in <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;66</span>
</li>
<li id="cite_note-43"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-43">↑</a> </span><span class="reference-text">Selon la collection du musée <a rel="nofollow" class="external autonumber" href="http://collections.quaibranly.fr/#6b9b3395-bd8f-4f01-8fdb-bf672910e045">[2]</a>&nbsp;: «&nbsp;Tête au crâne bombé, le visage légèrement en creux en forme de cœur, bouche prognate aux lèvres serrées. Les yeux, dont seule l'orbite est creusée, sont figurés par deux clous en laiton. Le nez et la bouche sont érodés. La coiffure forme sur le crâne une crête, prolongée sur les tempes par deux longues tresses. À l'arrière, cinq tresses égales. L'enduit épais et collant ordinairement obtenu à l'aide de copal, de poudre de charbon de bois et d'huile de palme fait ressortir l'éclat métallique des yeux&nbsp;»</span>
</li>
<li id="cite_note-44"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-44">↑</a> </span><span class="reference-text">La patine suintante, formée d'un enduit noir à reflets rouges, serait, selon une source non contrôlée, l'aspect «&nbsp;d'un produit appelé en langue Fang <i>mbone meniang</i> et obtenu à partir du noyau de la noix de palme&nbsp;». Louis Perrois évoque le traitement du bois clair (<a href="#Perrois,_2006">Perrois, 2006</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;59) qui sont enduits de pigments, puis immergés dans la vase, enfin recouvert, plusieurs fois, d'un mélange d'huile de palme et de charbon de bois pulvérisé.</span>
</li>
<li id="cite_note-45"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-45">↑</a> </span><span class="reference-text">Pour ces têtes d'ancêtres, gardiens de reliquaires,&nbsp;: au <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.metmuseum.org/art/collection/search/312429">Metropolitan Museum of Art</a>, et au <a rel="nofollow" class="external text" href="http://collections.quaibranly.fr/#14069cf6-6964-40df-884c-82222863e734">musée du Quai Branly</a></span>
</li>
<li id="cite_note-46"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-46">↑</a> </span><span class="reference-text">Louis Perrois dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;73</span>
</li>
<li id="cite_note-47"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-47">↑</a> </span><span class="reference-text">Louis Perrois dans <a href="#Yves_Le_Fur_(dir.),_2017">Yves Le Fur (dir.), 2017</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;76. Même référence concernant les masques heaumes.</span>
</li>
</ol>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Bibliographie">Bibliographie</h2></div>
<p><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span>&nbsp;: document utilisé comme source pour la rédaction de cet article.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Littérature_orale"><span id="Litt.C3.A9rature_orale"></span>Littérature orale</h3></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Trilles1905"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles1905">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, <cite class="italique">Proverbes, légendes et contes fang</cite>, Neuchâtel (Suisse), Imprimerie Paul Attinger, <time>1905</time>, 247&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Proverbes%2C+l%C3%A9gendes+et+contes+fang&amp;rft.place=Neuch%C3%A2tel+%28Suisse%29&amp;rft.pub=Imprimerie+Paul+Attinger&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1905&amp;rft.tpages=247&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Nguema-Obam2009"><span class="ouvrage" id="Paulin_Nguema-Obam2009"><a href="Paulin_Obame_Nguema" title="Paulin Obame Nguema">Paulin <span class="nom_auteur">Nguema-Obam</span></a>, <cite class="italique">Mythes et légendes fang</cite>, Paris, L'Harmattan, <time>2009</time>, 114&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-296-09931-9</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=C_S0gWNbJkkC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Mythes+et+l%C3%A9gendes+fang&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Nguema-Obam&amp;rft.aufirst=Paulin&amp;rft.date=2009&amp;rft.tpages=114&amp;rft.isbn=978-2-296-09931-9&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Études"><span id=".C3.89tudes"></span>Études</h3></div>
<dl><dt>par ordre alphabétique</dt></dl>
<ul><li>Pierre <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Alexandre</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cea_0008-0055_1965_num_5_20_3049"><i>Proto-histoire du groupe beti-bulu-fang&nbsp;: essai de synthèse provisoire</i></a>, <i>Cahiers d’études africaines</i> 20., 1965, pp. 503-56</li>
<li>Pierre <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Alexandre</span> et Jacques <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Binet</span>, <i>Le groupe dit Pahouin&nbsp;: Fang, Boulou, Beti</i>, <a href="%C3%89ditions_L'Harmattan" title="Éditions L'Harmattan">L'Harmattan</a>, Paris, 2005, 152 p. <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">2-7475-8618-9</span>)</small></li>
<li><span class="ouvrage" id="Aubame2002"><span class="ouvrage" id="Jean-Marie_Aubame2002">Jean-Marie <span class="nom_auteur">Aubame</span>, <cite class="italique">Les Beti du Gabon et d'ailleurs</cite>, Paris, L'Harmattan, <time>2002</time>, 2 tomes<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+Beti+du+Gabon+et+d%27ailleurs&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Aubame&amp;rft.aufirst=Jean-Marie&amp;rft.date=2002&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li>H. <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Avelot</span>, «&nbsp;L’art et la mode chez les Pahouins&nbsp;», <i>L’Illustration</i>, n° 2972, <time class="nowrap" datetime="1900-02-10" data-sort-value="1900-02-10">10 février 1900</time>, reproduit in extenso dans <i>Arts d'Afrique noire</i> (Villiers-le-Bel), 2001, n° 118</li>
<li>Cyrille <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Bela</span>, «&nbsp;L’art des abbia&nbsp;: une forme d’expression sculpturale du pays pahouin&nbsp;», in <i>Afrique, Archéologie et Arts</i> n°4, CNRS-Université Paris I-Université Paris X, 2007, p.83-90.</li>
<li>Barnabé <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Bilongo</span>, <i>Les Pahouins du Sud-Cameroun&nbsp;: inventaires bibliographiques, connaissance des Fang, Ntoumou, Muaé, Boulou, Beti (Menguissa, Eton, Muëlë, Bënë et Ewondo) et du groupe dit Sanaga</i>, <a href="Yaound%C3%A9" title="Yaoundé">Yaoundé</a>, 1974, 116 p.</li>
<li><span class="ouvrage" id="Binet1968"><span class="ouvrage" id="Jacques_Binet1968">Jacques <span class="nom_auteur">Binet</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Activité économique et prestige chez les Fangs du Gabon</cite>&nbsp;», <i>Revue Tiers-Monde</i>, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;IX, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;33,‎ <time class="nowrap" datetime="1968" data-sort-value="1968">janvier-mars 1968</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">25-42</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Activit%C3%A9+%C3%A9conomique+et+prestige+chez+les+Fangs+du+Gabon&amp;rft.jtitle=Revue+Tiers-Monde&amp;rft.issue=33&amp;rft.aulast=Binet&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=1968&amp;rft.pages=25-42&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Binet1968"><span class="ouvrage" id="Jacques_Binet1968">Jacques <span class="nom_auteur">Binet</span>, <cite class="italique">Sociétés de danse chez les Fang du Gabon</cite>, Paris, Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, <time>1968</time>, 162&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/pt5/travaux_d/03798.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Soci%C3%A9t%C3%A9s+de+danse+chez+les+Fang+du+Gabon&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Office+de+la+recherche+scientifique+et+technique+outre-mer&amp;rft.aulast=Binet&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=1968&amp;rft.tpages=162&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Binet1974"><span class="ouvrage" id="Jacques_Binet1974">Jacques <span class="nom_auteur">Binet</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Drogue et mystique&nbsp;: le Bwiti des Fangs</cite>&nbsp;», <i>Diogène</i>, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;86,‎ <time class="nowrap" datetime="1974" data-sort-value="1974">avril-mai 1974</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">36-57</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Drogue+et+mystique&amp;rft.jtitle=Diog%C3%A8ne&amp;rft.issue=86&amp;rft.stitle=le+Bwiti+des+Fangs&amp;rft.aulast=Binet&amp;rft.aufirst=Jacques&amp;rft.date=1974&amp;rft.pages=36-57&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li>Grégoire Biyogo, <i>Encyclopédie du Mvett</i>, tome 1&nbsp;: <i>Du Haut Nil jusqu'en Afrique Centrale</i>, Paris, CIREF, 2000. Rééd; Menaibuc 2000.</li>
<li>Grégoire Biyogo, <i>Encyclopédie du Mvett</i>, tome 2&nbsp;: <i>Du Haut Nil jusqu'en Afrique Centrale</i>, Paris, CIREF, 2000.</li>
<li>Grégoire Biyogo, <i>Adieu à Tsira Ndong Ndoutoume, Hommage à l'inventeur de la Raison graphique du Mvett</i>, Paris, L'Harmattan, 2007.</li>
<li><span class="ouvrage" id="Boyer1988"><span class="ouvrage" id="Pascal_Boyer1988"><a href="Pascal_Boyer" title="Pascal Boyer">Pascal <span class="nom_auteur">Boyer</span></a>, <cite class="italique">Barricades mystérieuses et pièges à pensée&nbsp;: introduction à l'analyse des épopées fang</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;8, Paris, Sociétés africaines, <time>1988</time>, 190&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">2-901161-31-6</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Barricades+myst%C3%A9rieuses+et+pi%C3%A8ges+%C3%A0+pens%C3%A9e&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Soci%C3%A9t%C3%A9s+africaines&amp;rft.stitle=introduction+%C3%A0+l%27analyse+des+%C3%A9pop%C3%A9es+fang&amp;rft.aulast=Boyer&amp;rft.aufirst=Pascal&amp;rft.date=1988&amp;rft.volume=8&amp;rft.tpages=190&amp;rft.isbn=2-901161-31-6&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Bureau1972"><span class="ouvrage" id="René_Bureau1972">René <span class="nom_auteur">Bureau</span>, <cite class="italique">La Religion d'Eboga. Essai sur le Bwiti-Fang</cite>, Paris, Université Paris V, <time>1972</time>, thèse<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+Religion+d%27Eboga.+Essai+sur+le+Bwiti-Fang&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Universit%C3%A9+Paris+V&amp;rft.aulast=Bureau&amp;rft.aufirst=Ren%C3%A9&amp;rft.date=1972&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Cadet2009"><span class="ouvrage" id="Xavier_Cadet2009">Xavier <span class="nom_auteur">Cadet</span>, <cite class="italique">Histoire des Fang Peuple gabonais</cite>, Paris, L'Harmattan, <time>2009</time><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Histoire+des+Fang+Peuple+gabonais&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Cadet&amp;rft.aufirst=Xavier&amp;rft.date=2009&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span> <span class="ouvrage" id="du_Chaillu,_1863"><a href="Paul_du_Chaillu" class="mw-redirect" title="Paul du Chaillu">Paul <span class="nom_auteur">du Chaillu</span></a>, <cite class="italique">Voyages et aventures dans l'Afrique équatoriale&nbsp;: mœurs et coutumes des habitants, [...]</cite>, Paris, Michel Lévy, <time>1863</time>, 546&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k75303g.r=Voyages%20et%20aventures%20en%20Afrique%20équatoriale?rk=21459;2">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Voyages+et+aventures+dans+l%27Afrique+%C3%A9quatoriale+%3A+m%C5%93urs+et+coutumes+des+habitants%2C+%5B...%5D&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Michel+L%C3%A9vy&amp;rft.aulast=du+Chaillu&amp;rft.aufirst=Paul&amp;rft.date=1863&amp;rft.tpages=546&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span> (sur <a href="Gallica" title="Gallica">Gallica</a>). <i>Fans</i> p. 149 et suivantes (dont p. 151: village). Voir aussi&nbsp;: gravure représentant un guerrier Fang, p. 66 et 77 de <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.fr/books?id=Cnvhke2O070C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false">Du Chaillu, <i>Explorations &amp; adventures in Equatorial Africa&nbsp;: with accounts of the manners.. / by Paul B. du Chaillu&nbsp;; with map and illustrations</i></a>, 1861, sur <a href="Google_Livres" title="Google Livres">Google Books</a>.</li>
<li><span class="ouvrage" id="Collectif1999"><span class="nom_auteur">Collectif</span>, <cite class="italique">Fang</cite>, Éditions Dapper, <time>1999</time>, 324&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-906067-36-3</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Fang&amp;rft.pub=%C3%89ditions+Dapper&amp;rft.aulast=Collectif&amp;rft.date=1999&amp;rft.tpages=324&amp;rft.isbn=978-2-906067-36-3&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>L'art de conjuguer en fang suivi de 4 000 verbes Fang-Français de A à Z, Paris</i>, L'Harmattan, 2009, 320 p. <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">9782296099982</span>)</small></li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>Parlons fang, langue et culture des Fang du Gabon et d'ailleurs</i>, Paris, L'Harmattan, 2010, 298 p. <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">9782296115736</span>)</small></li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>Guide de conjugaison en fang</i>, Paris, L'harmattan, 2012, 142 p.</li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>Vocabulaire Français-Fang</i>, Paris, L'Harmattan, 2013, 266 p. <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">9782336291239</span>)</small></li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>1er Congrès International des Fang de Mitzic-Gabon (1947)</i>, Paris, L'Harmattan-Gabon, 2018, 158 p.</li>
<li>Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe, <i>Vocabulaire thématique fang-français</i>, Paris, L'Harmattan-Gabon, 2019, 206 p.</li>
<li>Idelette <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Dugast</span>, «&nbsp;Beti et Pahouins&nbsp;», <i>Inventaire Ethnique du Sud-Cameroun</i>, Dakar, 1949, p. 57-94</li>
<li>M. Samba <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Edou</span>, <i>Les fondements initiatiques d'une pédagogie religieuse pour les Pahouins du Sud-Cameroun. Essai sur la catéchèse des adultes</i>, Université des sciences humaines de Strasbourg, Faculté de théologie catholique, 237 p.</li>
<li>Louis <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Franc</span>, «&nbsp;De l'origine des Pahouins. Essai de résolution de ce problème ethnologique&nbsp;», Maloine, Paris, 1905,19 p.</li>
<li><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span> <span class="ouvrage" id="Laburthe-Tolra2009"><span class="ouvrage" id="Philippe_Laburthe-Tolra2009"><a href="Philippe_Laburthe-Tolra" title="Philippe Laburthe-Tolra">Philippe Laburthe-Tolra</a>, <cite class="italique">Les seigneurs de la forêt, essai sur le passé historique, l'organisation sociale et les normes éthiques des anciens Beti du Cameroun</cite>, L'Harmattan, <time>2009</time><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+seigneurs+de+la+for%C3%AAt%2C+essai+sur+le+pass%C3%A9+historique%2C+l%27organisation+sociale+et+les+normes+%C3%A9thiques+des+anciens+Beti+du+Cameroun&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Laburthe-Tolra&amp;rft.aufirst=Philippe&amp;rft.date=2009&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li>Henri <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Lavignotte</span>, <i>L’Évur. Croyance des pahouins du Gabon</i>, Paris, 1936, 77 p.</li>
<li><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span> <span class="ouvrage" id="Yves_Le_Fur_(dir.),_2017"><a href="Yves_Le_Fur" title="Yves Le Fur">Yves Le Fur</a> (commissaire et directeur de la publication), Louis Perrois (conseiller scientifique) <i><abbr class="abbr" title="et alii (et d’autres)">et al.</abbr></i> (Exposition&nbsp;: musée du Quai Branly, 2017-2018), <cite class="italique">Les Forêts natales&nbsp;: Arts d'Afrique équatoriale atlantique</cite>, Actes Sud et Musée du Quai Branly, <time>2017</time>, 367&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, 33 cm <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-35744-097-5</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;39-42 et 51-79<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+For%C3%AAts+natales&amp;rft.pub=Actes+Sud+et+Mus%C3%A9e+du+Quai+Branly&amp;rft.stitle=Arts+d%27Afrique+%C3%A9quatoriale+atlantique&amp;rft.au=Yves+Le+Fur&amp;rft.au=Louis+Perrois&amp;rft.date=2017&amp;rft.pages=39-42+et+51-79&amp;rft.tpages=367&amp;rft.isbn=978-2-35744-097-5&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Mba_Abessole2006"><span class="ouvrage" id="Paul_Mba_Abessole2006">Paul <span class="nom_auteur">Mba Abessole</span>, <cite class="italique">Aux sources de la culture Fan</cite>, L’Harmattan, <time>2006</time>, 104&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-296-02055-9</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=DJGQppJImhwC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Aux+sources+de+la+culture+Fan&amp;rft.pub=L%E2%80%99Harmattan&amp;rft.aulast=Mba+Abessole&amp;rft.aufirst=Paul&amp;rft.date=2006&amp;rft.tpages=104&amp;rft.isbn=978-2-296-02055-9&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Mba_Abessole,_2011"><a href="Paul_Mba_Abessole" title="Paul Mba Abessole">Paul <span class="nom_auteur">Mba Abessole</span></a>, <cite class="italique">Comprendre le mvet&nbsp;: à partir du récit de Zong Midzi Mi'Obame</cite>, Paris, L'Harmattan, <time class="nowrap" datetime="2011-01" data-sort-value="2011-01">janvier 2011</time>, 110&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, broché <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-296-13880-3</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=5scxFp041DsC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Comprendre+le+mvet&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.stitle=%C3%A0+partir+du+r%C3%A9cit+de+Zong+Midzi+Mi%27Obame&amp;rft.aulast=Mba+Abessole&amp;rft.aufirst=Paul&amp;rft.date=2011-01&amp;rft.tpages=110&amp;rft.isbn=978-2-296-13880-3&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span> - <small>version électronique pour lecteur kindle. Existe en bilingue. <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.youtube.com/watch?v=IAGbq2ZnEIU">Enregistrement d'octobre 1960 de Zwè Nguema, «&nbsp;Zong Midzi&nbsp;»</a> sur You Tube</small>.</li>
<li>Léon <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Mba</span>, <i>Écrits ethnographiques (Les Pahouins du Gabon du <abbr class="abbr" title="Dix-neuvième">19<sup>e</sup></abbr>&nbsp;siècle à l’aube du <abbr class="abbr" title="Vingtième">20<sup>e</sup></abbr>&nbsp;siècle</i> suivi de <i>Essai de Droit coutumier pahouin</i>), 2002, 125 p. <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">2-912776-25-2</span>)</small> <small>(<a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a> <span class=" noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.worldcat.org/fr/title/50912668">50912668</a></span>)</small></li>
<li><span class="ouvrage" id="Mba_Abessole2012"><span class="ouvrage" id="Paul_Mba_Abessole2012">Paul <span class="nom_auteur">Mba Abessole</span>, <cite class="italique">La langue Fang aux éclats</cite>, Les Editions Ntsame, <time class="nowrap" datetime="2012-01" data-sort-value="2012-01">janvier 2012</time>, broché<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=La+langue+Fang+aux+%C3%A9clats&amp;rft.pub=Les+Editions+Ntsame&amp;rft.aulast=Mba+Abessole&amp;rft.aufirst=Paul&amp;rft.date=2012-01&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Mve_Ondo2007"><span class="ouvrage" id="Bonaventure_Mve_Ondo2007">Bonaventure <span class="nom_auteur">Mve Ondo</span>, <cite class="italique">Sagesse et initiation à travers les contes mythes et légendes fang</cite>, Paris, L'Harmattan, <time>2007</time>, 215&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-296-02870-8</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=u9739rNLYNAC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Sagesse+et+initiation+%C3%A0+travers+les+contes+mythes+et+l%C3%A9gendes+fang&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Mve+Ondo&amp;rft.aufirst=Bonaventure&amp;rft.date=2007&amp;rft.tpages=215&amp;rft.isbn=978-2-296-02870-8&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span> <span class="ouvrage" id="Ndong_Ndoutoumé,_1970"><span class="nom_auteur">Ndong Ndoutoumé, Tsira</span>, <cite class="italique">Le Mvet, art total</cite>, Présence africaine, <time>1970</time>, 155&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, 21 cm<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+Mvet%2C+art+total&amp;rft.pub=Pr%C3%A9sence+africaine&amp;rft.aulast=Ndong+Ndoutoum%C3%A9%2C+Tsira&amp;rft.date=1970&amp;rft.tpages=155&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Ngou2007"><span class="ouvrage" id="Honorine_Ngou2007"><a href="Honorine_Ngou" title="Honorine Ngou">Honorine Ngou</a>, <cite class="italique">Mariage et violence dans la société traditionnelle Fang au Gabon</cite>, Paris, L'Harmattan, <time>2007</time>, 251&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-296-03379-5</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=E-OfObAcw38C&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Mariage+et+violence+dans+la+soci%C3%A9t%C3%A9+traditionnelle+Fang+au+Gabon&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%27Harmattan&amp;rft.aulast=Ngou&amp;rft.aufirst=Honorine&amp;rft.date=2007&amp;rft.tpages=251&amp;rft.isbn=978-2-296-03379-5&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Nguema-Obam1983"><span class="ouvrage" id="Paulin_Nguema-Obam1983"><a href="Paulin_Obame_Nguema" title="Paulin Obame Nguema">Paulin <span class="nom_auteur">Nguema-Obam</span></a>, <cite class="italique">Aspects de la religion fang&nbsp;: essai d'interprétation de la formule de bénédiction</cite>, Karthala, <time>1983</time>, 99&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-2-86537-094-8</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.com/books?id=ROulhvjDS_gC&amp;printsec=frontcover">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Aspects+de+la+religion+fang&amp;rft.pub=Karthala&amp;rft.stitle=essai+d%27interpr%C3%A9tation+de+la+formule+de+b%C3%A9n%C3%A9diction&amp;rft.aulast=Nguema-Obam&amp;rft.aufirst=Paulin&amp;rft.date=1983&amp;rft.tpages=99&amp;rft.isbn=978-2-86537-094-8&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Nguema-Obam2005"><span class="ouvrage" id="Paulin_Nguema-Obam2005"><a href="Paulin_Obame_Nguema" title="Paulin Obame Nguema">Paulin <span class="nom_auteur">Nguema-Obam</span></a>, <cite class="italique">Fang du Gabon&nbsp;: Les tambours de la tradition</cite>, Paris, Éditions Karthala, <time>2005</time>, 192&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Fang+du+Gabon&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=%C3%89ditions+Karthala&amp;rft.stitle=Les+tambours+de+la+tradition&amp;rft.aulast=Nguema-Obam&amp;rft.aufirst=Paulin&amp;rft.date=2005&amp;rft.tpages=192&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"><span typeof="mw:File"><span></span></span></span><span class="ouvrage" id="Perrois,_2006"><a href="Louis_Perrois" title="Louis Perrois">Louis <span class="nom_auteur">Perrois</span></a>, <cite class="italique">Fang</cite>, 5 Continents, <time>2006</time>, 154&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">978-88-7439-295-7</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Fang&amp;rft.pub=5+Continents&amp;rft.aulast=Perrois&amp;rft.aufirst=Louis&amp;rft.date=2006&amp;rft.tpages=154&amp;rft.isbn=978-88-7439-295-7&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Ratanga-Atoz1999"><span class="ouvrage" id="Anges_F._Ratanga-Atoz1999">Anges F. <span class="nom_auteur">Ratanga-Atoz</span>, <cite class="italique">Les Peuples du Gabon occidental&nbsp;: Ng'omyènè Shekiani Bakèlè Benga Ngubi Gisire Varama Lumbu Vili et Fang pendant la première période coloniale (1839-1914)</cite>, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;I&nbsp;: <span class="italique">Le Cadre institutionnel</span>, Libreville, Éditions Raponda Walker, <time>1999</time>, 359&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a>&nbsp;<span class="nowrap">2-912776-17-1</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Les+Peuples+du+Gabon+occidental&amp;rft.place=Libreville&amp;rft.pub=%C3%89ditions+Raponda+Walker&amp;rft.stitle=Ng%27omy%C3%A8n%C3%A8+Shekiani+Bak%C3%A8l%C3%A8+Benga+Ngubi+Gisire+Varama+Lumbu+Vili+et+Fang+pendant+la+premi%C3%A8re+p%C3%A9riode+coloniale+%281839-1914%29&amp;rft.aulast=Ratanga-Atoz&amp;rft.aufirst=Anges+F.&amp;rft.date=1999&amp;rft.tpages=359&amp;rft.isbn=2-912776-17-1&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li>Jean Baptiste <span class="petites_capitales" style="font-variant: small-caps;">Roche</span> (Capitaine), <i>Au pays des Pahouins. (Du Rio Mouny au Cameroun.)</i>, Paris, 1904, 198 p.</li>
<li><span class="ouvrage" id="Trilles1935"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles1935">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, <cite class="italique">Mille lieues dans l'inconnu&nbsp;: en pleine forêt équatoriale chez les Fang anthropophages</cite>, Libraire de l'œuvre Saint-Charles, <time>1935</time>, 136&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Mille+lieues+dans+l%27inconnu+%3A+en+pleine+for%C3%AAt+%C3%A9quatoriale+chez+les+Fang+anthropophages&amp;rft.pub=Libraire+de+l%27%C5%93uvre+Saint-Charles&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1935&amp;rft.tpages=136&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Lire_aussi">Lire aussi</h3></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r223867407">
/* start https://fr.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output div.NavFrame{background-color:var(--background-color-base,#fff);border:1px var(--border-color-base,#a2a9b1);border-style:solid;margin-bottom:1em;clear:both}.mw-parser-output div.NavFrame div.NavHead{min-height:1.6em;font-weight:bold;background-color:#efefef;color:var(--color-emphasized,#000);text-align:center}.mw-parser-output div.NavContent{display:block;margin:0;text-align:left}body:not(.mw-mf) .mw-parser-output div.NavFrame{padding:2px;text-align:center;border-collapse:collapse;font-size:95%}body:not(.mw-mf) .mw-parser-output div.NavPic{padding:2px;float:left}body:not(.mw-mf) .mw-parser-output div.NavEnd{height:0;clear:both}@media screen{html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output div.NavFrame div.NavHead{background-color:#27292d}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output table div.NavFrame a{color:#88a3e8}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output table div.NavFrame a.new{color:#fd7865}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output div.NavFrame div.NavHead{background-color:#27292d}html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output table div.NavFrame a{color:#88a3e8}html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output table div.NavFrame a.new{color:#fd7865}}


/* end https://fr.wikipedia.org/ */
</style><div class="NavFrame" style="" title="[afficher]/[masquer]">
<div class="NavHead" style="">Lire aussi</div>
<div class="NavContent" style="">
<ul><li><span class="ouvrage" id="Alexandre1967"><span class="ouvrage" id="P._Alexandre1967">P. <span class="nom_auteur">Alexandre</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Pour un inventaire du folklore beti-bulu-fang&nbsp;: introduction au cycle de Boemoe</cite>&nbsp;», <i>Journal de la Société des africanistes</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;37, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;1,‎ <time>1967</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">7-24</span> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/articleAsPDF/jafr_0037-9166_1967_num_37_1_1415/article_jafr_0037-9166_1967_num_37_1_1415.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Pour+un+inventaire+du+folklore+beti-bulu-fang+%3A+introduction+au+cycle+de+Boemoe&amp;rft.jtitle=Journal+de+la+Soci%C3%A9t%C3%A9+des+africanistes&amp;rft.issue=1&amp;rft.aulast=Alexandre&amp;rft.aufirst=P.&amp;rft.date=1967&amp;rft.volume=37&amp;rft.pages=7-24&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fjafr_0037-9166_1967_num_37_1_1415%2Farticle_jafr_0037-9166_1967_num_37_1_1415.pdf&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Avelot1900"><span class="ouvrage" id="H._Avelot1900">H. <span class="nom_auteur">Avelot</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">L'art et la mode chez les Pahouins</cite>&nbsp;», <i>L'Illustration</i>, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;2972,‎ <time class="nowrap" datetime="1900-02-10" data-sort-value="1900-02-10">10 février 1900</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/0000616160180dd9ff281">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=L%27art+et+la+mode+chez+les+Pahouins&amp;rft.jtitle=L%27Illustration&amp;rft.issue=2972&amp;rft.aulast=Avelot&amp;rft.aufirst=H.&amp;rft.date=1900-02-10&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F0000616160180dd9ff281&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Balandier1950"><span class="ouvrage" id="Georges_Balandier1950"><a href="Georges_Balandier" title="Georges Balandier">Georges <span class="nom_auteur">Balandier</span></a>, <cite class="italique">Aspects de l'évolution sociale chez les Fang du Gabon</cite>, Chicoutimi (Québec, Canada), Université du Québec à Chicoutimi, <time>1950</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://classiques.uqac.ca/contemporains/balandier_georges/aspects_evolution_fang/aspects_evolution_fang.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Aspects+de+l%27%C3%A9volution+sociale+chez+les+Fang+du+Gabon&amp;rft.place=Chicoutimi+%28Qu%C3%A9bec%2C+Canada%29&amp;rft.pub=Universit%C3%A9+du+Qu%C3%A9bec+%C3%A0+Chicoutimi&amp;rft.aulast=Balandier&amp;rft.aufirst=Georges&amp;rft.date=1950&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Bot_Ba_Njogk1960"><span class="ouvrage" id="H.-M._Bot_Ba_Njogk1960">H.-M. <span class="nom_auteur">Bot Ba Njogk</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Prééminences sociales et système politico-religieux dans la société traditionnelle Bulu et Fang</cite>&nbsp;», <i>Journal de la Société des Africanistes</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;30, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;2,‎ <time>1960</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">151-171</span> <small style="line-height:1em;">(<a href="Digital_Object_Identifier" title="Digital Object Identifier">DOI</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://dx.doi.org/10.3406/jafr.1960.1922">10.3406/jafr.1960.1922</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/articleAsPDF/jafr_0037-9166_1960_num_30_2_1922/article_jafr_0037-9166_1960_num_30_2_1922.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Pr%C3%A9%C3%A9minences+sociales+et+syst%C3%A8me+politico-religieux+dans+la+soci%C3%A9t%C3%A9+traditionnelle+Bulu+et+Fang&amp;rft.jtitle=Journal+de+la+Soci%C3%A9t%C3%A9+des+Africanistes&amp;rft.issue=2&amp;rft.aulast=Bot+Ba+Njogk&amp;rft.aufirst=H.-M.&amp;rft.date=1960&amp;rft.volume=30&amp;rft.pages=151-171&amp;rft_id=info%3Adoi%2F10.3406%2Fjafr.1960.1922&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fjafr_0037-9166_1960_num_30_2_1922%2Farticle_jafr_0037-9166_1960_num_30_2_1922.pdf&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Brunschwig1962"><span class="ouvrage" id="Henri_Brunschwig1962"><a href="Henri_Brunschwig" title="Henri Brunschwig">Henri <span class="nom_auteur">Brunschwig</span></a>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Expéditions punitives au Gabon (1875-1877)</cite>&nbsp;», <i>Cahiers d'études africaines</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;2, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;7,‎ <time>1962</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">347-361</span> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/articleAsPDF/cea_0008-0055_1962_num_2_7_2983/article_cea_0008-0055_1962_num_2_7_2983.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Exp%C3%A9ditions+punitives+au+Gabon+%281875-1877%29&amp;rft.jtitle=Cahiers+d%27%C3%A9tudes+africaines&amp;rft.issue=7&amp;rft.aulast=Brunschwig&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1962&amp;rft.volume=2&amp;rft.pages=347-361&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fcea_0008-0055_1962_num_2_7_2983%2Farticle_cea_0008-0055_1962_num_2_7_2983.pdf&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Cadet2005"><span class="ouvrage" id="Xavier_Cadet2005">Xavier <span class="nom_auteur">Cadet</span>, <cite class="italique">Histoire des Fang, Peuple Gabonais</cite>, Université de Lille 3 - Charles de Gaulle, <time class="nowrap" datetime="2005-06" data-sort-value="2005-06">juin 2005</time>, thèse en ligne <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.univ-lille3.fr/theses/CADET_XAVIER/html/these.html">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Histoire+des+Fang%2C+Peuple+Gabonais&amp;rft.pub=Universit%C3%A9+de+Lille+3+-+Charles+de+Gaulle&amp;rft.aulast=Cadet&amp;rft.aufirst=Xavier&amp;rft.date=2005-06&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Coquery-VidrovitchMandé2003"><span class="ouvrage" id="C._Coquery-VidrovitchIssiaka_Mandé2003"><a href="Catherine_Coquery-Vidrovitch" title="Catherine Coquery-Vidrovitch">C. <span class="nom_auteur">Coquery-Vidrovitch</span></a> et Issiaka <span class="nom_auteur">Mandé</span>, <cite style="font-style:normal">«&nbsp;Dévoreurs de la nation&nbsp;: Les migrations Fang au Gabon&nbsp;»</cite>, dans <cite class="italique">Être étranger et migrant en Afrique au *<abbr class="abbr" title="20ᵉ siècle"><span class="romain">XX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr>&nbsp;siècle</cite>, Paris, L’Harmattan, <time>2003</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">169-87</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=bookitem&amp;rft.btitle=%C3%8Atre+%C3%A9tranger+et+migrant+en+Afrique+au+%2AXXe%26nbsp%3Bsi%C3%A8cle&amp;rft.atitle=D%C3%A9voreurs+de+la+nation+%3A+Les+migrations+Fang+au+Gabon&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=L%E2%80%99Harmattan&amp;rft.aulast=Coquery-Vidrovitch&amp;rft.aufirst=C.&amp;rft.au=Mand%C3%A9%2C+Issiaka&amp;rft.date=2003&amp;rft.pages=169-87&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Cottes1909"><span class="ouvrage" id="A._Cottes1909">A. <span class="nom_auteur">Cottes</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">La Guinée Espagnole</cite>&nbsp;», <i>Annales de Géographie</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;18, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;102,‎ <time>1909</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>&nbsp;<span class="nowrap">433-450</span> <small style="line-height:1em;">(<a href="Digital_Object_Identifier" title="Digital Object Identifier">DOI</a>&nbsp;<span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://dx.doi.org/10.3406/geo.1909.2522">10.3406/geo.1909.2522</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.persee.fr/articleAsPDF/geo_0003-4010_1909_num_18_102_2522/article_geo_0003-4010_1909_num_18_102_2522.pdf">lire en ligne</a> <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">[PDF]</abbr>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=La+Guin%C3%A9e+Espagnole&amp;rft.jtitle=Annales+de+G%C3%A9ographie&amp;rft.issue=102&amp;rft.aulast=Cottes&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.date=1909&amp;rft.volume=18&amp;rft.pages=433-450&amp;rft_id=info%3Adoi%2F10.3406%2Fgeo.1909.2522&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2FarticleAsPDF%2Fgeo_0003-4010_1909_num_18_102_2522%2Farticle_geo_0003-4010_1909_num_18_102_2522.pdf&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="de_Pedrals1952"><span class="ouvrage" id="Denis-Pierre_de_Pedrals1952">Denis-Pierre <span class="nom_auteur">de Pedrals</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">L'origine des Fang</cite>&nbsp;», <i>Tropiques, revue des troupes coloniales</i>, ministère de la Défense nationale, ministère de la France d'outre-mer, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;348,‎ <time class="nowrap" datetime="1952-12" data-sort-value="1952-12">décembre 1952</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/0000616164ec49cab677e">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=L%27origine+des+Fang&amp;rft.jtitle=Tropiques%2C+revue+des+troupes+coloniales&amp;rft.issue=348&amp;rft.aulast=de+Pedrals&amp;rft.aufirst=Denis-Pierre&amp;rft.date=1952-12&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F0000616164ec49cab677e&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Gentil1905"><span class="ouvrage" id="M._Gentil1905">M. <span class="nom_auteur">Gentil</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Au pays des Pahouins</cite>&nbsp;», <i>Le Petit Journal militaire, maritime, colonial</i>,‎ <time class="nowrap" datetime="1905-02-26" data-sort-value="1905-02-26">26 février 1905</time>, article <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;64 <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.calameo.com/books/00006161666d1631a0cb4">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Au+pays+des+Pahouins&amp;rft.jtitle=Le+Petit+Journal+militaire%2C+maritime%2C+colonial&amp;rft.aulast=Gentil&amp;rft.aufirst=M.&amp;rft.date=1905-02-26&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Lavignotte1936"><span class="ouvrage" id="Henri_Lavignotte1936">Henri <span class="nom_auteur">Lavignotte</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">L'Évur, croyance des Pahouin du Gabon</cite>&nbsp;», <i>Cahier missionnaire</i>, Paris, Société des missions évangéliques, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;20,‎ <time>1936</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616325a3d744270">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=L%27%C3%89vur%2C+croyance+des+Pahouin+du+Gabon&amp;rft.jtitle=Cahier+missionnaire&amp;rft.issue=20&amp;rft.aulast=Lavignotte&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1936&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F000061616325a3d744270&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="de_Compiègne1876"><span class="ouvrage" id="Marquis_de_Compiègne1876">Marquis de Compiègne, <cite class="italique">L'Afrique équatoriale, gabonais, pahouins, gallois</cite>, Paris, Plon, <time>1876</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616797ab40972dc">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=L%27Afrique+%C3%A9quatoriale%2C+gabonais%2C+pahouins%2C+gallois&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Plon&amp;rft.au=Marquis+de+Compi%C3%A8gne&amp;rft.date=1876&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Martrou1909"><span class="ouvrage" id="Louis_Martrou1909">Louis <span class="nom_auteur">Martrou</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Le nomadisme chez les Fang</cite>&nbsp;», <i>Revue de géographie annuelle</i>, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;3,‎ <time>1909</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/00006161642f7018f4144">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Le+nomadisme+chez+les+Fang&amp;rft.jtitle=Revue+de+g%C3%A9ographie+annuelle&amp;rft.aulast=Martrou&amp;rft.aufirst=Louis&amp;rft.date=1909&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F00006161642f7018f4144&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Ngoa1968"><span class="ouvrage" id="Henri_Ngoa1968">Henri <span class="nom_auteur">Ngoa</span>, <cite class="italique">Le Mariage chez les Ewondo&nbsp;: étude sociologique</cite>, Paris, Université de Paris La Sorbonne, <time>1968</time>, thèse de doctorat de troisième cycle <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/subscriptions/621713">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Le+Mariage+chez+les+Ewondo&amp;rft.place=Paris&amp;rft.pub=Universit%C3%A9+de+Paris+La+Sorbonne&amp;rft.stitle=%C3%A9tude+sociologique&amp;rft.aulast=Ngoa&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1968&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Nguema-Obam1967"><span class="ouvrage" id="Paulin_Nguema-Obam1967">Paulin <span class="nom_auteur">Nguema-Obam</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">De la justice et de la guerre chez les Fan</cite>&nbsp;», <i>Notes Africaines</i>, Université de Dakar, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;115,‎ <time class="nowrap" datetime="1967-07" data-sort-value="1967-07">juillet 1967</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.calameo.com/books/000061616a7f65e98c2da">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=De+la+justice+et+de+la+guerre+chez+les+Fan&amp;rft.jtitle=Notes+Africaines&amp;rft.issue=115&amp;rft.aulast=Nguema-Obam&amp;rft.aufirst=Paulin&amp;rft.date=1967-07&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.calameo.com%2Fbooks%2F000061616a7f65e98c2da&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Roche1904"><span class="ouvrage" id="J.-B._Roche1904">J.-B. <span class="nom_auteur">Roche</span>, <cite class="italique">Au Pays des Pahouins, du Rio Mouny au Cameroun</cite>, Paris - Limoges, André-Charles Lavauzelle, <time>1904</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/00006161678497d29d83d">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Au+Pays+des+Pahouins%2C+du+Rio+Mouny+au+Cameroun&amp;rft.place=Paris+-+Limoges&amp;rft.pub=Andr%C3%A9-Charles+Lavauzelle&amp;rft.aulast=Roche&amp;rft.aufirst=J.-B.&amp;rft.date=1904&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Ropivia1981"><span class="ouvrage" id="Marc-Louis_Ropivia1981"><a href="Marc-Louis_Ropivia" title="Marc-Louis Ropivia">Marc-Louis <span class="nom_auteur">Ropivia</span></a>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Les Fangs dans les grands lacs et la vallée du Nil</cite>&nbsp;», <i>Présence Africaine</i>, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;120,‎ <time>1981</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616d7d3d6d4bc42">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Les+Fangs+dans+les+grands+lacs+et+la+vall%C3%A9e+du+Nil&amp;rft.jtitle=Pr%C3%A9sence+Africaine&amp;rft.issue=120&amp;rft.aulast=Ropivia&amp;rft.aufirst=Marc-Louis&amp;rft.date=1981&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F000061616d7d3d6d4bc42&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Roulet1867"><span class="ouvrage" id="G._Roulet1867">G. <span class="nom_auteur">Roulet</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Les Pahouins, les Bakalais, les Boulous, et les Gabonais</cite>&nbsp;», <i>Annales des voyages, de la géographie, de l'histoire et de l’archéologie</i>, Paris, Challamel aîné, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;4,‎ <time>1867</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616f3725f74bfae">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Les+Pahouins%2C+les+Bakalais%2C+les+Boulous%2C+et+les+Gabonais&amp;rft.jtitle=Annales+des+voyages%2C+de+la+g%C3%A9ographie%2C+de+l%27histoire+et+de+l%E2%80%99arch%C3%A9ologie&amp;rft.aulast=Roulet&amp;rft.aufirst=G.&amp;rft.date=1867&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F000061616f3725f74bfae&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Trezenem1936"><span class="ouvrage" id="E._Trezenem1936">E. <span class="nom_auteur">Trezenem</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Notes ethnographiques sur les tribus Fan du Moyen Ogooué (Gabon)</cite>&nbsp;», <i>Journal des africanistes</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;6, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr>&nbsp;1,‎ <time>1936</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616761578dd1cae">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Notes+ethnographiques+sur+les+tribus+Fan+du+Moyen+Ogoou%C3%A9+%28Gabon%29&amp;rft.jtitle=Journal+des+africanistes&amp;rft.issue=1&amp;rft.aulast=Trezenem&amp;rft.aufirst=E.&amp;rft.date=1936&amp;rft.volume=6&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ffr.calameo.com%2Fbooks%2F000061616761578dd1cae&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Trilles1876"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles1876">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, <cite class="italique">Chez les Fang ou quinze années de séjour au Congo-Français</cite>, Plon, <time>1876</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616a03be5a59d1a">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Chez+les+Fang+ou+quinze+ann%C3%A9es+de+s%C3%A9jour+au+Congo-Fran%C3%A7ais&amp;rft.pub=Plon&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1876&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Trilles1905"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles1905">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Proverbes fang</cite>&nbsp;», <i>Bulletin de la société Neuchateloise de géographie</i>, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;XVI,‎ <time>1905</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616ac6f69cc5059">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Proverbes+fang&amp;rft.jtitle=Bulletin+de+la+soci%C3%A9t%C3%A9+Neuchateloise+de+g%C3%A9ographie&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1905&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Trilles1935"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles1935">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, <cite class="italique">Mille lieues dans l'inconnu en pleine forêt équatoriale chez les Fang anthropophages</cite>, Bruges (Belgique), Librairie de l'œuvres Saint-Charles, <time>1935</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616520645d25e30">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Mille+lieues+dans+l%27inconnu+en+pleine+for%C3%AAt+%C3%A9quatoriale+chez+les+Fang+anthropophages&amp;rft.place=Bruges+%28Belgique%29&amp;rft.pub=Librairie+de+l%27%C5%93uvres+Saint-Charles&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rft.date=1935&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Trilles"><span class="ouvrage" id="Henri_Trilles">Henri <span class="nom_auteur">Trilles</span>, <cite class="italique">Au Gabon dans les rivières de Monda</cite>, Bruges (Belgique), Desclée de Brouwer <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616f3fb84662805">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Au+Gabon+dans+les+rivi%C3%A8res+de+Monda&amp;rft.place=Bruges+%28Belgique%29&amp;rft.pub=Descl%C3%A9e+de+Brouwer&amp;rft.aulast=Trilles&amp;rft.aufirst=Henri&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Yana"><span class="ouvrage" id="Simon-David_Yana">Simon-David Yana, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/0000616165f1b59e2a65f"><cite style="font-style:normal;">Fécondité et famille au Cameroun, les Bamiliéké, les Pahouin&nbsp;: Fang-Béti-Bulu</cite></a>&nbsp;»</span></span></li></ul>
</div>
<div class="NavEnd">&nbsp;</div>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Discographie">Discographie</h3></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="2006"><cite class="italique">Musiques cérémonielles (Fangs du Gabon)</cite>, Fonti Musicali, <time>2006</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1996), audio<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Musiques+c%C3%A9r%C3%A9monielles+%28Fangs+du+Gabon%29&amp;rft.pub=Fonti+Musicali&amp;rft.date=2006&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="2003"><cite class="italique">Xylophones Fang</cite>, Prophet, <time>2003</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 2000), audio<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=book&amp;rft.btitle=Xylophones+Fang&amp;rft.pub=Prophet&amp;rft.date=2003&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Voir_aussi">Voir aussi</h2></div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Articles_connexes">Articles connexes</h3></div>
<div style="column-width:20em;column-gap:1em;" class="colonnes">
<ul><li><a href="Fang_(langue)" title="Fang (langue)">Fang (langue)</a></li>
<li><a href="Liste_des_groupes_ethniques_d'Afrique" title="Liste des groupes ethniques d'Afrique">Liste des groupes ethniques d'Afrique</a></li></ul>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Liens_externes">Liens externes</h3></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r194021218">
/* start https://fr.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .autres-projets>.titre{text-align:center;margin:0.2em 0}.mw-parser-output .autres-projets>ul{margin:0;padding:0}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li{list-style:none;margin:0.2em 0;text-indent:0;padding-left:24px;min-height:20px;text-align:left;display:block}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li>a{font-style:italic}@media(max-width:720px){.mw-parser-output .autres-projets{float:none}}


/* end https://fr.wikipedia.org/ */
</style>

<ul><li><div class="liste-horizontale"><span class="wd_identifiers"><a href="Autorit%C3%A9_(sciences_de_l'information)" title="Autorité (sciences de l'information)">Notices d'autorité</a></span>&nbsp;: <ul><li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb119635455">BnF</a></span> (<span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119635455">données</a></span>)</li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.idref.fr/027636569">IdRef</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://id.loc.gov/authorities/sh85047097">LCCN</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://d-nb.info/gnd/4075837-0">GND</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.nli.org.il/en/authorities/987012431003305171">Israël</a></span></li> </ul></div></li>
<li><span class="liste-horizontale noarchive"><span class="wd_identifiers">Ressources relatives aux beaux-arts</span>&nbsp;: <ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.artic.edu/artists/44224"><span class="lang-en" lang="en">Art Institute of Chicago</span></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.T027495"><span class="lang-en" lang="en">Grove Art Online</span></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.kulturarv.dk/kid/VisKunstner.do?kunstnerId=13872"><span class="lang-da" lang="da">Kunstindeks Danmark</span></a></li> </ul></span></li>
<li><div class="liste-horizontale"><span class="wd_identifiers">Notices dans des dictionnaires ou encyclopédies généralistes</span>&nbsp;: <ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.britannica.com/topic/Fang-people"><i>Britannica</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://snl.no/fang"><i>Store norske leksikon</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.universalis.fr/encyclopedie/fang/"><i>Universalis</i></a></li> </ul></div></li>
<li><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span class="ouvrage">«&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Fang"><cite style="font-style:normal;">Fang Information - Arts &amp; Life in Africa</cite></a>&nbsp;», sur <span class="italique">The University of Iowa</span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="van_der_Veen"><span class="ouvrage" id="Lolke_van_der_Veen">Lolke van der Veen, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="http://cle.ens-lyon.fr/25427401/0/fiche___article/&amp;RH=CDL_PLU120000"><cite style="font-style:normal;">Les Fang d’Afrique centrale&nbsp;: synoptique de recherches récentes sur l’origine d’une langue, d’une population, d’une culture</cite></a>&nbsp;», <time class="nowrap" datetime="2011-12-09" data-sort-value="2011-12-09">9 décembre 2011</time></span></span> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Serial_Number" title="International Standard Serial Number">ISSN</a>&nbsp;<span class=" noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://portal.issn.org/resource/issn/2107-7029">2107-7029</a></span>)</small> <abbr class="abbr indicateur-format format-vidéo" title="Vidéo au format mpg, avi…">[vidéo]</abbr></li>
<li>(fan) <span class="ouvrage" id="Engutu"><span class="ouvrage" id="Ondua_Engutu">Ondua Engutu, «&nbsp;<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616c4a96964a1a3"><cite style="font-style:normal;">Dulu bon be Afrikara</cite></a>&nbsp;»</span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Martrou1906"><span class="ouvrage" id="Louis_Martrou1906">Louis <span class="nom_auteur">Martrou</span>, «&nbsp;<cite style="font-style:normal">Les éki des Fang</cite>&nbsp;», <i>Anthropos</i>,‎ <time>1906</time> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/00006161696445cfbd4d6">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rft.genre=article&amp;rft.atitle=Les+%C3%A9ki+des+Fang&amp;rft.jtitle=Anthropos&amp;rft.aulast=Martrou&amp;rft.aufirst=Louis&amp;rft.date=1906&amp;rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFang+%28peuple%29"></span></span></span></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616797ab40972dc"><i>L'Afrique équatoriale, gabonais, pahouins, gallois</i></a> par le marquis de Compiègne</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.calameo.com/books/00006161666d1631a0cb4"><i>Au pays des Pahouins</i></a> Le Petit Journal Militaire, Maritime, Colonial - N°64, <time class="nowrap" datetime="1905-02-26" data-sort-value="1905-02-26">26 février 1905</time></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/0000616162e16fba77ff2"><i>Le congrès Pahouin de Mitzic 1947</i></a> par Cyriaque Simon-Pierre Akomo-Zoghe</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616325a3d744270"><i>Evur croyance des Pahouin du Gabon</i></a> par Henri Lavignotte</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/00006161678497d29d83d"><i>Au Pays des Pahouins du rio Mouny au Cameroun</i></a> par J.-B. Roche</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://fr.calameo.com/books/000061616552d3d1a7d93"><i>Encyclopédie pahouine, Congo français&nbsp;: éléments de grammaire et dictionnaire français-pahouin</i></a> par <a href="Victor_Largeau" title="Victor Largeau">Victor Largeau</a>, Encyclopédie en ligne</li></ul>
<ul id="bandeau-portail" class="bandeau-portail"><li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de l’anthropologie</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail du Gabon</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de l’Afrique</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail des arts</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail du Cameroun</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de la Guinée équatoriale</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="mw-image-border noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de la république du Congo</span> </span></li> </ul></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Cet article est issu de <a class="external text" title="Dernière modification le 2025-10-04" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/?title=Fang_(peuple)&amp;oldid=229482005">Wikipédia</a>. Sauf mention contraire, le texte est disponible sous <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.fr">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a>. Des conditions supplémentaires peuvent s’appliquer aux fichiers multimédias.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>

</body></html>